Enerji Savaşları Kıskacında Türkiye – Devrim Dergisi

Özelleştirmeden Boru Hatlarına, Doğalgazdan Nükleere
Enerji Savaşları Kıskacında Türkiye

“Türkiye, genç ve artan nüfusu, düşük elektrik tüketimi, hızlı kentleşme ve güçlü ekonomik büyümesiyle; yaklaşık 20 yıldan beri dünyada en hızlı büyüyen enerji pazarlarından biridir.”
(Zorlu Enerji)

Tayyip Erdoğan yeni doğalgaz tesislerinin açılışı için gittiği Mersin’de önce köylü vatandaşa hakaret etti, sonra kafasına Halkevci gençlerin attığı yumurtaları yedi. Daha iki ay önce ülkesini satmakla mükellef olduğunu ilan eden Erdoğan, olaydan iki gün sonra Afşin-Elbistan B termik santralinin açılışı sırasında, “Ülkemizi enerjide bağımlılıktan kurtarmanın gayreti içindeyiz” diyor; birkaç gün sonra başlayacak olan Enerji Haftası açılışında da yine aynı mesajı tekrarlıyordu: “Bağımlılığı azaltmak için öncelikle yerli ve yenilenebilir kaynaklara yönelmek zorundayız.”

Türkiye’nin AB ile Orta Asya arasında bir enerji koridoru olmaktan kaynaklanan stratejik öneminin sürekli olarak vurgulandığı bir dönemde, Başbakanın aniden coşup enerji bağımsızlığının bayraktarlığını üstlenmesi hayra alamet bir durum olmasa gerekti. Bu ülkede sendikalar ve sol yıllardır enerji bağımsızlığını savunuyor; zengin kömür yatakları, su ve rüzgar gibi yerli kaynakların terk edilmesinin ve özellikle de, doğalgaza aşırı bağımlı elektrik üretiminin sakıncalarını vurguluyordu. Acaba yumurtalar etkisini göstermiş de Erdoğan solun enerji konusunda yıllardır savunduğu görüşlere hak vermeye mi başlamıştı? Peki enerji koridoruna ne olmuştu?

Ancak o günlerde ABD’den henüz dönmüş olan Enerji Bakanı Hilmi Güler, Antalya’da düzenlenen Sanayici ve İşadamları Derneği toplantısında koridorun çoktan kurulduğunu ilan ederek yüreklerimizi ferahlattı ve AKP hükümetinin, ABD’nin Orta Asya’daki en stratejik yatırımlarından birisi olan Bakü-Tiflis-Ceyhan projesini tamamlamak üzere olduğunun müjdesini verdi: Kasım ayında Bakü-Tiflis’ten gelip Ardahan’a ulaşan Hazar petrolü, Mayıs ayı sonunda Ceyhan’dan tankerlerle pazarlanmaya başlanacaktı. Aynı günlerde Türkiye’de nükleer ada kurma projesi de, “yerli enerji kaynaklarının” ne olduğuna açıklık kazandırılarak aniden diriltiliyor; MÜSİAD, Sabancı, Zorlu ve Çalık başta olmak üzere, daha şimdiden enerji alanında tekel konumu elde etmiş olan bütün özel şirketler, tüm enerji özelleştirmeleriyle olduğu gibi, ülkenin zengin uranyum kaynaklarına dayalı nükleer enerji projeleriyle de ilgilendiklerini ilan ediyorlardı. Zaten enerji alanında bugüne kadar ilgilenmedikleri herhangi bir proje, girip çıkmadıkları herhangi bir ihale kalmamış olan bu şirketler, enerjide özelleştirme yılı ilan edilen 2006’da dev yabancı enerji tekelleriyle birlikte büyük projelere hazırlandıklarını da açıkladılar. Demek ki, enerjide bağımsızlık sözlerinin yumurtanın etkisiyle bir ilgisi yoktu. İlgisi olmadığı gibi, AKP hükümeti “enerji bağımsızlığı” tezlerini, ülkenin tüm enerji kaynaklarını, Zonguldak taşkömürü havzasının (Fransız Ereğli şirketi altında) 19. yüzyıl sonlarından 1940’lara kadar tanık olduğuna benzeyen bir yağmacılık ve sömürü biçimine açmanın kılıfı haline getirmeye çalışıyordu.

Ancak 2006’yı enerjide özelleştirme yılı ilan eden emperyalist kuruluşlar, tekeller ve AKP hükümeti, bu yeni adımla birlikte yalnızca her türlü talana açık dev bir “serbest enerji piyasası” yaratmakla kalmıyorlar. Enerji emekçilerini güvencesizliğe, enerji tüketicilerini belirsizliğe sürükleyen bu yeni hamle, ülkenin artık bir yumak gibi iç içe geçmiş olan tekelci çıkar-iktidar ilişkilerini de, Orta Asya’da derinleşen büyük gerilimin dolaysız bir parçası haline getiriyor. Nitekim, Ekim ayı başında Bakü’den pompalanmaya başlanan petrolün Mayıs ayında Ceyhan’a ulaşmasıyla birlikte, “21. yüzyılın Yeni Büyük Oyunu’nun” en önemli hamlelerinden birisinin gerçekleşeceğini belirten Asia Times gazetesi, daha o zaman hepimizi uyarmıştı: “Bakü petrolü Türkiye’ye ulaştı. Bayanlar, baylar kemerlerinizi bağlayınız!”

Yanan bizdik sizler kömür sandınız. 2005 yılının sonlarında başta TÜPRAŞ olmak üzere büyük KİT satışlarında önemli bir mesafe kat eden özelleştirmeciler, 2006 yılını bugüne kadar sürekli olarak ertelenen enerji özelleştirmelerini tamamlama yılı ilan ettiler. Aslında, ulaşım, ısınma, aydınlatmaya yönelik enerji kaynakları ile konutlarla sanayideki birçok gereksinimi karşılayan son derece karmaşık bir iç yapıya sahip olan Türkiye enerji sistemini özelleştirme girişimleri, 1980’lerin başlarındaki ilk özelleştirme yasasına kadar uzanıyor. Artan ihtiyaçları karşılamakta zaten sürekli yetersizlikler yaşamakta olan enerji sistemi, ilk olarak 1986 sonrasında hidrolik (suya dayalı) enerji kaynaklarına ayrılan bütçe paylarının (1986’da yüzde 7’den 2000’de yüzde 2’ye kadar) azaltılmasıyla daha da zayıflatılırken, kömüre dayalı termik santraller de benzer biçimde çökertildi. Zonguldak maden işçilerinin büyük yürüyüşünün yenilgiye uğratıldığı 1990’ların başı ise enerji alanında daha da önemli dönüşümlerin kapısını araladı. Bu yıllarda İstanbul’un Anadolu Yakası elektrik dağıtım işlemleri, kamuyu, faaliyette olduğu 10 yıl boyunca 100 trilyondan fazla zarara uğratan AKTAŞ Elektrik Anonim Şirketi’ne devredilirken, Türkiye, yoğun bir yerli kömür karşıtı siyasal kampanya eşliğinde, önce ısınma ve sonra da elektrik üretimi alanlarının yeni yıldızı haline gelen doğalgazla tanıştı. Aynı dönemde önceden elektrik üretim, iletim ve dağıtımını bir bütün olarak örgütleyen TEK, önce ikiye sonra da üçe bölünerek, elektrik üretiminin bu üç alanı birbirinden ayrıştırıldı. Daha da önemlisi, bu şirketler tarafından işletilen tesislerin yap-işlet-devret modeliyle birlikte özelleştirilmesi ve taşeronlaştırılması yöntemi kurumsallaştırıldı.

Sürecin buraya kadarki önemli sonuçları kısaca şöyle özetlenebilir. 10 yıl boyunca bir numaralı kamu düşmanı olarak ve yasal izin süreci tamamlanmadan faaliyet gösteren AKTAŞ, kamuya ödemek zorunda olduğu kilovat saat ücretlerini sürekli olarak eksik hesapladı. Yasadışı faaliyetlerine karşın sözleşmesi yenilenen şirket, işçi statüsüne geçirilen çalışanlardan 400’ünü işsiz bıraktı. Kayıp-kaçak oranını yüksek göstererek aslında dağıtımını yaptığı elektriğin parasını da hesabına geçirerek 100 trilyon lira haksız kazanç elde etti. Ancak 2001 yılında işten atılan bir işçinin açtığı dava sonucunda sözleşmesi iptal edildiğinde bile, ne mal varlığına el konuldu, ne de bütün bu yolsuzlukların hesabını veren tek bir kişi oldu. AKTAŞ’ın faaliyetlerini sürdürdüğü 90’lı yıllar, kamuya ait diğer elektrik dağıtım birimlerindeki sayaç okuma gibi faaliyetlerin yoğun biçimde taşeronlaştırılmasına sahne olurken, 90’lı yıllara kadar örgütlü emek hareketinin başkenti diye anılan Zonguldak havzası da, taşeron madencilik işletmelerinin ve işsizliğin yaygınlaşmasıyla birlikte, ülkenin en yoğun iş kazalarının ve intiharların yaşandığı bölgesi haline geldi. Zonguldak’ta bugün neredeyse her hafta çocuk yaşta birkaç maden işçisi iş kazalarında yaşamını yitirirken, Türkiye ısınmak için ithal kömüre ve doğalgaza; elektrik üretimi içinse yüzde 45’lere varan oranlarda yine doğalgaza bağımlı durumda. doğalgaz bağımlılığındaki bu yüksek oran elektrik birim fiyatlarının doğalgaza paralel biçimde sürekli artmasına neden oluyor. doğalgaza dayalı sanayi elektriği üreten, oto prodüktör denilen özel işletmelerin, başta
Bursa gibi özel oto prodüktör cenneti haline gelen bölgelerde kendi aralarında yasadışı karteller oluşturarak kamunun büyük sanayi müşterilerini çalmaları ve bütün bu nedenlerden dolayı oluşan yatırım eksikliklerinin yol açtığı kayıp-kaçak oranları, konutların elektrik faturalarının kabarmasına yol açıyor. Bütün bunlar nedeniyle de Türkiye, sanayi ve konut elektriğini en pahalıya kullanan ülkeler arasında.

Kısacası Türkiye halkı bugüne kadar Zonguldak ve AKTAŞ işçilerinin özelleştirme saldırısı karşısında uğradığı yenilginin sonuçlarını pahalı elektrik, kalitesiz hizmet, güvencesizleştirme ve trilyonluk kamu zararları olarak yaşadı. Orta sınıf yaşam tarzının ve temiz enerjinin simgesi haline getirilen doğalgaza bağımlılaşma süreci, egemenler-emperyalistler cephesinin en kirli çıkar ilişkilerinin beslendiği ana kaynak haline geldi.

Enerjide Özelleştirme ve Tekelleşme. Ancak bugüne kadar yaşananlar, enerjideki yeni stratejik planların ortaya çıkartacağı sonuçlar dikkate alındığında devede kulak gibi görülebilir. Türkiye egemenlerinin petrol boru hatları ve nükleer santral projeleriyle emperyalist Orta Asya kapışmasına göbeklerinden bağlanma süreçlerini anlamak için, enerji alanında oluşan çıkar ilişkilerine topluca göz atmakta fayda var.

Türkiye’nin 90’lı yılların ikinci yarısında tırmanan doğalgaz bağımlılığı, bir yandan doğalgaza dayalı elektrik santrallerinin yapım süresinin kısalığı, başlangıç ve üretim maliyetinin düşüklüğü ve tüketim bölgelerinde kurulabilir olma özelliği nedeniyle, elektrik üretimindeki özelleştirmenin ana sürükleyicisi oldu. Diğer yandan doğalgaz dağıtımı, boru hattı ve giderek BOTAŞ tarafından yapılan doğalgaz satın alma anlaşmalarının mülkiyet devri gibi diğer devasa yağma alanlarıyla birlikte, enerji alanında yaşanan özel tekelleşmenin başlıca kaynaklarından birisi haline geldi. Bugün bu alan öylesine karlı ki, Çin rekabeti altında sıkışan tekstil sektöründen, örneğin Sanko gibi birçok firma, bu alana kaymaya çalışıyor.

40 yıllığına devredilen üretim işletmelerinde, özel şirketler tarafından üretilen elektriğin toplam üretim içindeki payı 2000’lere gelindiğinde yüzde 10’u aşmıştı. Akenerji (Ömer Dinçkök), Doğan, EnerjiSA, Zorlu, Çalık, Doğuş, Enka, Emek Elektrik, Barmek, Bosen, Nurol, Bereket, (Kabil-Kandahar otoyolu inşaatını da üstlenen) Gülsan ve Aksa gibi enerji alanındaki başlıca şirketlerin önemli faaliyet alanlarından biri de özel elektrik üretimi oldu. Ancak enerji işine bir ucundan giren herhangi bir özel şirketin burada durmayıp enerji piyasasında hızla dikey biçimde tekelleştiği görülüyor. Doğan, Zorlu ve Çalık bu bakımdan en fazla öne çıkan şirketler. doğalgaz boru hatlarıyla birlikte Rusya ve Orta Asya’ya kadar uzanan ihale ilişkilerininse, enerji alanındaki büyümenin en önemli sürükleyicilerinden birisi olduğu anlaşılıyor. Örneğin Güney Marmara elektrik üretiminden pay alan Zorlu, Moskova’da 20 yıllık üretim sözleşmesini de bağladığı iki elektrik santrali inşa ediyor, Trakya bölgesi doğalgaz dağıtımını yürütüyor, daha önce iptal edilen ihalede TAFTNET ile birlikte Tüpraş’ı satın alıyor, İsrail ile ortak projeler yürütüyor. Petrol Ofisi’ni satın alarak akaryakıt alanında büyük bir pay sahibi olan Doğan, petrol ve doğalgaz dağıtımında odaklanırken, tüm resmi kurumlarla belediyelerin akaryakıt ihalelerini alıyor ve elektrik dağıtım özelleştirmeleriyle, sıvılaştırılmış doğalgaz satışına talip oluyor. Hemen hepsi, gündemde olan termik / hidroelektrik santral ve elektrik dağıtımı özelleştirmeleriyle, 2006 yılı sonunda 55 ile yaygınlaştırılması planlanan doğalgaz dağıtımı ihalelerine göz diken bu şirketler içindeki en çarpıcı örneklerden birisi ise AKP’nin baş finansörü Çalık Enerji. Tüpraş özelleştirmesinde, ortağı (Hint) İndian Oil ile birlikte, Koç-Shell ortaklığının yedeği olan Çalık, Mavi Akım projesi kapsamında gündeme gelen ve İtalyan Eni şirketinin en büyük ortağı olduğu Samsun-Ceyhan ham petrol boru hattı sözleşmesini ihalesiz alması ile ön plana çıktı. Dünya ham petrol taşımacılığının rotasını değiştireceği iddia edilen bu proje, tıpkı BTC boru hattı gibi, Türkiye’nin içine çekildiği Orta Asya kapışmasının en önemli öğelerinden birisi. Türkmenistan’da ABD’li General Electric ile birlikte elektrik santrali kurup işleten bu grup, Çankırı bölgesinin linyite dayalı elektrik santrali ihalesini de aldı. 4.14 milyar dolar karşılığında, Akdeniz’in en büyük enerji şirketi haline gelen Tüpraş’ı satın aldıktan sonra, elektrik ve doğalgaz özelleştirmeleriyle de ilgileneceğini açıklayan Koç grubu ise, bu satın alma sayesinde, 2010 yılında dünyanın en büyük 200 şirketi arasına girmek üzere belirlediği büyüme hızını yakaladı. Tüpraş’ın, Danıştay tarafından yürütmesi durdurulan satışı ise, Koç’un karardan birka�� saat önce gerekli ödemeyi yaparak şirketi devralmış olması nedeniyle, tıpkı önceki birkaç özelleştirme örneğinde olduğu gibi, “fiili ve maddi imkansızlık” gerekçesiyle sanki hiçbir şey olmamış gibi devam edebilir. Koç, ABD bankalarından Merkez Bankasına nakli bile 10 saat süren krediyi bulmak için, üç ayrı yerli-yabancı banka konsorsiyumu ile yaptığı anlaşmada, Arçelik, Migros ve Tüpraş’taki hisselerini krediyi sağlayan bankalara ipotek ettirmiş durumda. Satın alma bedelini çoktan harcadığını ilan eden Özelleştirme İdaresi’nin soruna Koç’u rahatsız etmeyecek bir çözüm bulma yaklaşımı da Koç’u öylesine rahatlatmış gibi görünüyor ki, Koç, Tüpraş’ı satın alan Aygaz şirketi ile Hyundai arasında LPG kullanan araba üretimi için anlaşma bağlıyor.

Özelleştirmede Yabancılara Devir ve Yağma Dönemi. Enerji özelleştirmeleri, bugüne kadar AKP yakını kimi üst-orta boy şirketlerin, sayaç okuma gibi taşeronlaştırılan faaliyetlerde yarattıkları sorunlarla gündeme geldi. Ancak 2006 yılı planları işin çapını görülmemiş ölçüde büyütecek gibi görülüyor. 2006 yılı için planlanan enerji özelleştirmelerinin başında, Kayseri bölgesi hariç, hala kamu tarafından yürütülen elektrik dağıtımları geliyor. İstanbul 2 bölge, Konya, Ankara, İzmit-Düzce ilk aşamada özelleştirilecek bölgeler. Elektrik özelleştirmesi yasasına göre ihaleleri 49 yıllığına alacak olan özel dağıtım şirketlerinin talep edecekleri birim fiyatları, ilk beş yıl için ülke çapında tek fiyat olarak belirlenecek. Ancak beş yıl sonra özel şirketlerin özerk fiyat belirlemesine izin verilecek. Öte yandan Yatağan başta olmak üzere tüm termik santraller, hidroelektrik santraller, barajlarla birlikte elektrik üretimi de tamamen özelleştirmeye açılacak. Elektrikte özelleştirmenin tek istisnası karlı olmayan iletim alanı ise kamuda kalmaya devam edecek. Kısacası AKTAŞ kabusu, tüm Türkiye’nin kabusuna dönüşüyor.

Enerji alanındaki bir başka önemli özelleştirme ayağını ise, ısınmaya yönelik doğalgaz oluşturuyor. Manisa gibi birkaç ilde doğalgaz dağıtımı zaten özel şirketler tarafından yapılırken, bu alandaki aslan payı şimdi kamu tarafından yürütülen İstanbul, Ankara ve İzmir doğalgaz dağıtımları olacak. Özellikle 3 milyon abonesi ile Avrupa’nın 5. büyük doğalgaz şirketi olarak, TÜPRAŞ kadar büyük bir yatırımı temsil eden İGDAŞ, enerji tekellerinin en önemli hedeflerinden birisi haline geldi. Bütün bu özelleştirmeler açısından, elektrik, doğalgaz ve petrol alanlarındaki yeni yasalar kritik önem taşıyor. Örneğin, doğaz gaz yasası, bütün uluslar arası doğalgaz anlaşmalarını üstlenen BOTAŞ’ın pazar payını %20’ye düşürmeyi ve yapılmı